Derheqê Dînan yê Cîhanî ser o tay malumatî

Derheqê Dînan yê Cîhanî ser o tay malumatî


BÛDÎZİM;







Dînan yê rojxelato durî ra BÛDÎZİM;Sazkerdoxê Bûdîzmî Bûda (Guatama, Gotama) (Verê Îsayî.563-483) de bakurê Hindistan de daristanê Lumbînî de ameyo dinya û yew feylesofêk pîl o. Manaya çekuya “Bûda”, roşinbîyaye yo.Bûdîzim tewr zaf demê hukumdarê Hindîyan Aşoka (V.Î.273-236) de vila bîy o. Demê Aşoka de Bûdîzim’ Hindîstan ra heta Seylan, Surîye, Misir, Makedonya û Yonanîstan vila bîy o. Êy hukumdarî ke Aşoka ra dima ameyî, êyî zî dînê Bûdayî qebul kerd o û heta hukumdaran yê Çîn, Mongolîstan û yê Japonan zî no dîn qebul kerdî û ci rê xizmet kerdî.

Bûdîzim ‘ Badê Îsayî se Serr a 1. Turkîstan de, se serr a 6. Japonya de, se serr 7. zî Tîbet de vila bîy o.Tarafdarê Bûdîzim, wextê ma de zî başur, rojxelat; rojawanê başur û Asya ya mîyanin de zafî.Kinaro bîn ra zî Ewropa û Amerîka de ha vila beno û terafdaran qezenc ken o.

BÛDÎZİM DE BAWERÎYE Û BENDETÎYE ;




Bûdîzim de hîmê bawerkerdişî(eşhed) no hawa yo;“Ez bawerîye yê xo, bi Bûdayî, bi Dhamma’yî (Dîn rê) û bi Sangha’yî (Kom a Rahîban) ano.Eke merdim nînan ra yew înkar biko nêbeno Bûdist. O ke buko mîyan Sanghayê êdî nêeşkeno bi zewecîyo.

Bûdîstî, perestgah a (Mabet) xo ra vanî “Wîhara”. Bûdîstî, “Karma-koçkerdişê Ruhan- ra bawer kenî.Rahîbî, Wîhara de meng de di rayî yenî têhet û xeteyanê xo yewbînan ro îtîraf kenî û xodvînîye (ego) yê kişenî.Sey tay Dînan, Bûdîzim de zî yew xelaskar (mehdî) est o.Nameyê nê xelaskarî, Metteya yan zî Maîtra yo.Bi bawerkerdişê înan, Metteya yeno û dinya xirabîye ra pank keno û Dînê Bûdha’yî temam keno.

Bendetîye (îbadet) yê xo, perestgeh a xo ya Stupa de kenî.Stupayî bi hawayîko helezonkî virazyayî.Êy Bûdîstîkî seba bendetîye şeyrî Stupha, vernî verê heykelê Bûdha de amade benî û hurmetê xo nawnenî ci dima vilikan û tutsîyan ci rê îkram kenî.Bûdîstî mîyan keyanê xo de zî yew kinar seba dînê xo cîya kenî.Îbadetê înan de vateyê bi kilîşe çinyî.

CAYÊ PÎROZÎ (KUTSİ)
Cayê welidyayîşê Budah’yî (Lumbîn)
Cayê Roşinbîyayîşî (Bodhê Gaya)
Cayê weazî Bûdah’yi ê tewr verîn (Sarnarth de)
Cayê mergê Bûdha’yî (Şaristanê Utar_Prades)
Rûbar a(Nehîr) Ganj î.




KÎTABANÊ ÎNAN Ê PÎROZÎ;

Bi goreyê Bûdîstan, weazî Budha’yî bi fekkî (riwayet) 400 serr qern bi qern ameyî û dima yew kîtab de arê bîy. Nameyê nê kîtabî;” Palî-Kanon” o.Nameyo bîn zi “Trîpîtaka” yo. No kîtab, hîri qismo, qismê yewin;”Vînaya Pîtaka”, qismê diyîn; “ Sutta Pîtaka”, qismê hîrin; “ Abhîdhama” yo.

Nê kîtaban de seba-semedê Rahîb û Rahîbeyan qaydeyê , seba ayînan, seba werdî, seba xo têbestişî qaydeyê est î.Û heyatê, xeberdayîşî û weazî Budha’yî û sewbîna çî est î.

BÛDÎZİM DE MEZHEBÎ;

No dîn de di mezhebî est î.
1- Hînayana (Arebaya qij) ; No mezheb de merdim seba felat a xo xebat ken o. Mensubî na mezhebî xo esas Bûdist qebul kenî û êy bînan sey kafiran qebul kenî. Nêyî ekseren Seylan û Başurê Asya de ciwiyenî.

2-Mahayan ( Arebeya Pîl);no mezheb cemeat(Toplum) yew pare hesebnen o. Bi goreyê înan, gerek Budîzim her kes rê qal bibo. Îhtîyaceyê her kes veyno.Her kam, “Nîrwana” bi reso ben o Bûdha.Peyneyê zewq û Îxtîrasanê xo nêkeweno. O ke bikewo “Mahaya” gerek xo nê çîyan rê bi hederno.

Comerdîye
Zanayîşîko deresnaye (kamil)
Qaydeyê exleqanê Bûdîzm î
Medîtasyon
Sebir
Her dem xeyret


ESASÊ BÛDÎZMÎ (AMENTU)

1-İstirap (Dukkxa): Bi goreyê Bûdha istirap; xo giradyîşê na dinya ya fanî ra yeno.Eke no hawa yo gerek merdim na dinya ra fek veredo.

2-Çemberê îllîyet (Karma); her çi bi yew sebeb peyda beno û o çîyo ke peyda bîyo, beno sebebê yewna çî.Ruh nêvindeno û her tim newe ra yeno heta bidereso.

3-Nîrwana; her çi xirabîye esta ci ra fek veradiş o. Do kê bi resî mutlaq yew huzurî.

4-Rayero heşt lîngo pîroz;

-Tam ewnîyayîş
-Tam vatiş
-Tam şîyayîş
-Tam Raştîye
-Tam hîş
-Tam hayabîyayîş

Nê lîngî bi Medîtasyon yenî ca.


Dewam ken o….